met open ogen... 23

Er is een heel mooi, rustig plekje bij de vijver waar je normaal gesproken niet langs zou komen. Je moet hier bewust van de hoofdweg afgaan en een smal zijpad nemen dat uitkomt bij de vijver. Er staat een bankje en je hebt een prachtig uitzicht op het water en het kleine eilandje erin. Er staan overal prachtige, grote, oude bomen om je heen – je voelt ze, maar ze zijn niet overheersend. Er hangt altijd een fijne sfeer. Als je naar rechts kijkt, zie je twee grote watercipressen waarvan de groene kleur krachtig oplicht en die altijd in het licht lijken te baden. Op het water of aan de oever vind je altijd talloze eenden en waterhoentjes. En 's avonds – tenminste als je een beetje geduldig en rustig bent zodat de eendjes geen last hebben van je aanwezigheid – kun je toekijken hoe ze zich grondig wassen, hun veren poetsen, ze met hun snavels kammen en vervolgens krachtig uitschudden. Soms krijg je een uitbrander als je op het verkeerde moment voorbijloopt of een ondoordachte beweging maakt.

Op een avond kwam er een eendje uit het water. Ze keek om zich heen, bestudeerde je en was een beetje achterdochtig over hoe je zou reageren. Voor de zekerheid gaf ze je een klein standje. Toen ging ze op een zonnig plekje zitten en je voelde haar kalmeren en volledig ontspannen. Na een tijdje stond ze op en kwam naar je toe, eerst voorzichtig, toen vol vertrouwen... Ze had vers gras onder de bank ontdekt, waar ze nu van at. Afstand nemen was niet langer nodig, want we gaven en gunden elkaar de ruimte.

Respect – was dat niet precies wat we voor elkaar voelden? Respect – in de puurste zin van het woord, vanuit zijn Latijnse oorsprong: elkaar zien, observeren, beschouwen wat is. En natuurlijk ook in de letterlijke betekenis van het woord ‘zien’: zien wat er is, de feiten werkelijk zien zoals ze zijn, dus zonder de visie van het ego; dat wil zeggen zonder eigenbelang, zonder enige vooringenomenheid en dus zonder vooroordelen of vergelijkingen, die allemaal hun oorsprong in het verleden hebben.

Zijn we ons er werkelijk en eerlijk van bewust hoeveel woorden we hebben verminkt en van hun ware betekenis, hun oorspronkelijke helderheid en schoonheid hebben beroofd, om ze te misbruiken voor... ja, waarvoor uiteindelijk?
Laten we eens kijken wat we van het woord ‘respect’ hebben gemaakt… er is niets meer over van dat wat het woord oorspronkelijk aanduidt: de handeling van een geest die in volledige vrijheid kijkt naar wat is, naar de waarheid, naar het ‘Nu’, het leven. In plaats daarvan hebben we er iets van gemaakt dat leidt tot conformisme, tot het nastreven van een ideaal, een (denk)beeld, tot het aanvaarden van gezag, regels en waarden, tradities en al die rigide zaken waar helemaal geen leven in zit. Om deze levenloze dingen te accepteren, heeft men mensen nodig die mechanisch functioneren, wier geest afgestompt is en losstaat van het hart; mensen die trots zijn op hun verworven intellect, maar wie het aan natuurlijke intelligentie ontbreekt.

Kun je het verschil zien tussen aangeleerde kennis (verworven kennis = intellect) en daadwerkelijk leren? Als je dit eenmaal in zijn volle betekenis hebt begrepen, is het een enorm belangrijk inzicht, omdat de resulterende handelingen volledig van elkaar verschillen. In het eerste geval verwerft men kennis en handelt men vervolgens op basis van die kennis. Er zit dus een tijd tussen het verwerven van kennis en de handeling. En dit heeft niets te maken met echt leren, want leren betekent voortdurend zien (waarnemen met je hele wezen) wat is, en voortdurend handelen op basis van wat is. Waarnemen en handelen zijn één; een voortdurende beweging. Het grote verschil is dus dat echt leren onverdeeld, oneindig en daarom echt levend is. Met andere woorden, wanneer je echt leert – voortdurend, van moment tot moment – is er geen conflict, omdat er geen scheiding is tussen wat is en wat zou moeten zijn volgens een idee, een ideaal, een ideologie of een dogma.

Ooit ontmoette je een oude vrouw die klaagde dat de jeugd van tegenwoordig, zelfs jonge kinderen, geen respect had voor de oudere generatie. Toen je haar vroeg of de oudere generatie, en vooral zijzelf, wel respect had voor kinderen, keek ze je aan alsof ze met een volslagen dwaas te maken had. 

Onderzoek de vraag zelf grondig – natuurlijk alleen als je er werkelijk in geïnteresseerd bent, als je werkelijk geïnteresseerd bent in de wanorde in onze maatschappij. Misschien kom je dan tot de vraag die bijna een inzicht is: Waarom zouden ze? Leven we in een respectvolle samenleving? Hebben de ouderen – de ouders, de leraren, de opvoeders, de politici, de priesters – respect voor het kind? Zien ze het kind werkelijk, of bekijken ze het vanuit hun eigen wereldbeeld, hun verwachtingen en hun waarden en normen? Gaat het hen om het menselijke wezen van het kind of om de ontwikkeling van het kind tot een burger die past en functioneert in de maatschappij?

Hebben zij – of nauwkeuriger gezegd de mens, dat wil zeggen wij, jij en ik, de mens die de mensheid vertegenwoordigt – toegestaan dat het woord ‘respect’ is ontaard tot iets hiërarchisch, tot een waardeloos intellectueel waarden- en regelsysteem dat elke intelligentie heeft verloren? Maar elkaar werkelijk zien – dat wil zeggen, respect in de oorspronkelijke zin van het woord – is geen eenzijdige aangelegenheid. Daarvoor moet je elkaar echt aandachtig zien, dat wil zeggen elkaar met heel je wezen waarnemen. Je brein (je denken, alle ideeën die je hebt) kan of moet stil zijn, maar je geest moet uiterst wakker, alert, gevoelig en aandachtig zijn.

En dan zou je je ook kunnen afvragen: Bestaat er werkelijk respect onder ouderen? Respecteren ze elkaar? Of is wat zij respect noemen besmet met hiërarchie, eigenbelang, de drang naar macht en status en dus met angst? En waar angst is, is geen intelligentie, want intelligentie kan alleen floreren op een bodem van medeleven en liefde. Angst en liefde gaan nooit hand in hand; dat is feitelijk onmogelijk. 

Hoe verschrikkelijk is het dan om te beseffen dat onze hele maatschappij en de wereld waarin we leven gebouwd is op angst? Of is dit inzicht het begin van vrijheid, omdat de waarheid je bevrijdt... van alle illusies?

Een werkelijk respectvolle omgang met elkaar is alleen mogelijk als men aandachtig naar elkaar is en als medeleven en liefde in je hele wezen geworteld zijn, en niet alleen als mooie woorden in je hoofd bestaan. En als dat het geval is, is er geen sprake meer van eigenbelang, machtswellust, bezitsdrang, jaloezie of afgunst.

Respect begint bij jezelf, niet eerst in je relaties met andere mensen. Heb je ooit zorgvuldig geobserveerd – dat wil zeggen zonder oordeel, afkeuring of goedkeuring – hoe je omgaat met de wereld om je heen? Ben je een respectvol mens? Begint respect niet met respect voor de aarde en haar schatten, voor de zon die elke dag voor ons opkomt zonder er iets voor terug te vragen, voor de boom en de bloem op ons pad, voor het vogeltje in zijn vlucht, voor wat je eet en drinkt, voor alle geschenken van Moeder Natuur en, bovenal, voor jezelf: je lichaam en geest?

Wanneer iemand respect, medeleven en liefde voor het leven als geheel voelt, is dat zichtbaar in alles wat hij doet, maar de gedachte ‘ik ben respectvol…’ komt niet eens bij hem op. En dit roept de vragen op: kan respect worden overgedragen in de vorm van kennis? Is respect een kwestie van opvoeding in een bepaald systeem van waarden en gedrag? Zoek het uit. Kun je liefde, medeleven, meegevoel aanleren? Je kunt over de woorden nadenken of er ideeën en idealen omheen ontwikkelen en ze tot het einde van je leven nastreven... maar dat heeft niets te maken met de waarheid achter de woorden... Het woord is nooit het ding; de beschrijving is nooit waar het naar verwijst.

Liefde, medeleven en respect zijn er wanneer daden voortvloeien uit het waarnemen van wat is – uit het zien van de waarheid, die het leven zelf is. Het leven, dat een eeuwigdurende, onverdeelde beweging is van alles wat is. Er is geen pad daarheen; het leven zelf is het pad, en het ontstaat en verdwijnt met iedere stap die je zet. Je kunt het niet benaderen via vooropgezette denkbeelden. Het denken en wat eruit voortkomt is nooit één geheel. Dat is onmogelijk, want denken is tijd, en tijd brengt scheiding met zich mee, waardoor het moment wordt opgedeeld in verleden, heden en toekomst.

Maar het leven is altijd alleen maar ‘Nu’; verleden, heden en toekomst zijn een illusie van het denken. Op deze manier scheidt het denken zich af van wat is, van de waarheid, van het leven, en creëert zo een zichzelf in stand houdend conflict. Het diepe inzicht in dit feit beëindigt het conflict, want dan wordt het denken vanzelf op zijn plaats gezet – de zelfverklaarde meester wordt een goed functionerend en nuttig werktuig.

Als je je kind – of beter nog, ten eerste jezelf – wilt opvoeden tot een respectvol, meelevend mens die van al het leven houdt, moet je niet blindelings de waarden en regels van je samenleving, traditie, religie volgen en doorgeven. Integendeel, je moet alle gezag in twijfel trekken. Het in twijfel trekken en verwerpen van bestaand gezag betekent niet dat men simpelweg het tegenovergestelde moet doen; dat zou ronduit kinderachtig en dom zijn. Het onwaarachtige ervan inzien betekent de waarheid zien; dat wil zeggen inzicht verkrijgen in het feit, in de waarheid die het leven zelf is, en vanuit dit inzicht en deze intelligentie handelen. Zo'n handeling is dan gebaseerd op wat is, en niet op een idee of gedragspatroon. De handeling is dus volledig, onverdeeld en levend. Een idee of gedragspatroon daarentegen is altijd iets ouds, omdat het gebaseerd is op het verleden.

Voor een werkelijk levendig bestaan heb je maar één discipline nodig. Het woord discipline heeft helaas hetzelfde lot ondergaan als het woord respect; het is verworden tot iets lelijks en mechanisch, dat de mens onderwerpt en hem tot een volgeling maakt. De oorspronkelijke betekenis is leren – dat wil zeggen ‘zien wat is’ – en dat is eigenlijk het enige wat het leven van je vraagt: voortdurend leren in de vorm van aandachtig observeren van alles wat is, moment voor moment, gedurende de rest van je bestaan op aarde. Geïnteresseerd en nieuwsgierig zijn naar alles om je heen en naar je innerlijke wereld. Jezelf niet als afgescheiden van het leven zien, maar als een deel ervan.

Blijf twijfelen aan het intellect en vertrouw op het ontwaken van de natuurlijke intelligentie van het leven, de natuurlijke intelligentie van je lichaam en geest.